Natuurlijke filtering in een zwemvijver: upflow of downflow?
Door Stan Fournier
Een natuurlijke zwemvijver combineert helder zwemwater met een biologisch filtersysteem. De waterzuivering gebeurt in een filterzone met poreus gesteente, zoals lava, en zuiverende waterplanten. Hier worden vuildeeltjes opgevangen en dragen bacteriën en planten bij aan het evenwicht van de vijver en een gezonde waterkwaliteit. Anders dan bij een klassiek zwembad, waar chemische desinfectie wordt toegepast, staat bij een natuurlijke zwemvijver de biologische waterzuivering centraal.
Maar hoe laat je het water het best door de filterzone stromen? Van boven naar beneden (downflow) of van onder naar boven (upflow)?
Beide systemen werken volgens hetzelfde natuurlijke principe, maar verschillen in doorstroming, vuilophoping en onderhoud. We bekijken de voor- en nadelen en leggen uit waar je bij de keuze rekening mee moet houden.
Hoe werken downflow en upflow in een klassieke zwemvijver?
Opstelling van de filterzone
Een klassieke zwemvijver bestaat uit twee gedeelten: een zwemzone en een natuurlijke filterzone, gescheiden door een keermuur. Bij een traditionele opstelling neemt de filterzone vaak ongeveer een derde van de totale vijveroppervlakte in. De exacte verhouding hangt af van het ontwerp en de belasting van de vijver.
De filterzone wordt gevuld met poreus filtergesteente, zoals lava, en meestal aangeplant met zuiverende waterplanten. Het water wordt voortdurend tussen beide zones rondgepompt en stroomt daarbij door het filtergesteente.
Er zijn twee manieren waarop dit kan gebeuren:
- Downflow: het water stroomt van boven naar beneden door de lava.
- Upflow: het water stroomt van onder naar boven door de lava.
De stromingsrichting bepaalt mee hoe het water wordt aangevoerd, waar vuil zich verzamelt en welke onderhoudsmogelijkheden er zijn.
Rooster of drainagebuis onder de lava?
Bij zowel downflow als upflow is een goede waterverdeling onder de lava belangrijk. Bij upflow wordt het water onderaan verdeeld, terwijl het bij downflow onderaan wordt verzameld. Hiervoor kan je werken met een roosterconstructie of drainagebuizen.
Beide systemen hebben hun eigen kenmerken, afhankelijk van de vorm van de filterzone en de mogelijkheden voor onderhoud.
Roosterconstructie: minder kans op verstoppingen
Roosters zijn vooral praktisch bij rechthoekige filterzones, waar ze eenvoudig en gelijkmatig kunnen worden geplaatst.
Bij een roosterconstructie rust de lava op roosters, waardoor een open bufferzone ontstaat. Vuil en kleine lavaresten die door de roosters vallen, bezinken op de bodem van deze ruimte. Hierdoor is de kans op verstoppingen veel kleiner dan bij een leidingnetwerk met beperkte openingen.
De bufferzone kan bovendien worden voorzien van een reinigingssysteem waarmee bezonken vuil en lavaresten kunnen worden weggezogen, zonder de lava te verwijderen.
Drainagebuizen: geschikt voor natuurlijke vormen
Bij lavafilters met een kronkelende of onregelmatige vorm zijn drainagebuizen vaak gemakkelijker te plaatsen. De leidingen kunnen de contouren van de filterzone volgen.
Het nadeel is dat een ruime, open bufferzone ontbreekt. Het water wordt via de openingen van de drainagebuizen verdeeld of afgevoerd. Vuil en kleine lavaresten kunnen zich in deze openingen en leidingen ophopen, waardoor verstoppingen ontstaan.
Wanneer de drainagebuizen niet meer kunnen worden gereinigd, kan het in het slechtste geval nodig zijn om de lava te verwijderen en het systeem opnieuw aan te leggen.
Downflow: werking, voordelen en nadelen
Hoe werkt downflow?
Bij downflow stroomt het vijverwater van boven naar beneden door de lava. Een vijverpomp, meestal geplaatst in een centrale pompkoker, pompt het gefilterde water terug naar de zwemzone.
Hierdoor ontstaat een niveauverschil en stroomt het oppervlaktewater vanuit de zwemzone over de keermuur naar de natuurlijke filterzone, waar het op natuurlijke wijze wordt gezuiverd.
Onder de lava zorgt een roosterconstructie of een netwerk van drainagebuizen ervoor dat het water naar de pomp kan worden afgevoerd.
Voordelen van downflow
Het grootste voordeel van downflow is het natuurlijke skimmereffect. Bladeren, pollen en ander drijvend vuil worden samen met het oppervlaktewater over de keermuur naar de filterzone getrokken. Zo blijft het wateroppervlak van de zwemzone schoner.
Daarnaast bevindt de pomp zich meestal in een centrale pompkoker. Hierdoor is er geen pomp zichtbaar in de zwemzone.
Nadelen van downflow
Het oppervlaktevuil dat over de keermuur wordt afgeroomd, komt in de natuurlijke filterzone terecht. Die fungeert daardoor ook als een bezinkzone, waar bladeren, slib en ander vuil zich kunnen ophopen.
Dit vraagt regelmatig onderhoud. Vooral grof vuil moet worden verwijderd om te voorkomen dat het zich tussen de lava ophoopt en de doorstroming belemmert.
Een ander aandachtspunt is het waterniveau. Wanneer het vijverwater daalt door verdamping of waterverlies, wordt dit bij de beschreven opstelling eerst zichtbaar in de natuurlijke filterzone. Het waterniveau in de zwemzone blijft aanvankelijk op de hoogte van de overloop, terwijl het peil in de filterzone verder kan dalen. Bij een te laag niveau kan de pomp onvoldoende water krijgen.
Upflow: werking, voordelen en nadelen
Hoe werkt upflow?
Bij upflow ligt de vijverpomp doorgaans in de zwemvijver en pompt het water naar de onderzijde van de natuurlijke filterzone. Via een roosterconstructie of drainagebuizen wordt het water onder de lava verdeeld.
Vervolgens stroomt het water van onder naar boven door het filtergesteente, waar het op natuurlijke wijze wordt gezuiverd. Het gefilterde water stroomt over de keermuur terug naar de zwemzone. Wanneer de keermuur onder het wateroppervlak ligt, is deze terugstroming nauwelijks zichtbaar.
Voordelen van upflow
Bij upflow met een roosterconstructie ontstaat onder de lava een open ruimte waarin het aangevoerde water gelijkmatig kan worden verdeeld.
Deze opstelling laat zich bovendien goed combineren met een externe mechanische voorfilter. Daarbij wordt vuil al uit het vijverwater verwijderd voordat het via de open ruimte onder de lava naar boven stroomt.
Hierdoor komt er minder vuil in de natuurlijke filterzone terecht, neemt de kans op dichtslibben af en kan de lava zich voornamelijk richten op de biologische waterzuivering.
Nadelen van upflow
Bij upflow ontbreekt het natuurlijke skimmereffect van downflow. Bladeren, pollen en ander drijvend vuil worden niet automatisch van het wateroppervlak afgeroomd. Hiervoor is doorgaans een afzonderlijke skimmer aangewezen.
Ook bevindt de pomp zich bij een klassieke opstelling in de vijver, tenzij hiervoor een aparte, weggewerkte installatie wordt voorzien.
Upflow in combinatie met drainagebuizen is minder interessant. Vuil en kleine lavaresten kunnen zich aan de binnenkant van de drainagebuizen ophopen en de openingen verstoppen. Hierdoor wordt het water niet meer gelijkmatig door de lava verdeeld en kunnen dode zones ontstaan: plaatsen waar nauwelijks nog water doorheen stroomt.
Deze verstoppingen zijn moeilijk bereikbaar. Wanneer de drainagebuizen niet meer kunnen worden gereinigd, kan het noodzakelijk zijn om de lava te verwijderen en het systeem opnieuw aan te leggen.
Een roosterconstructie met een open, reinigbare bufferzone heeft bij upflow daarom doorgaans onze voorkeur.
Downflow of upflow: welk systeem kies je voor jouw zwemvijver?
Beide systemen kunnen het vijverwater op natuurlijke wijze zuiveren. Het belangrijkste verschil zit in de stromingsrichting, de afvoer van oppervlaktevuil en de onderhoudsmogelijkheden.
| Downflow | Upflow | |
|---|---|---|
| Stromingsrichting | Van boven naar beneden | Van onder naar boven |
| Oppervlaktevuil | Natuurlijk skimmereffect | Afzonderlijke skimmer aangewezen |
| Pompplaatsing | Meestal in een centrale pompkoker | Doorgaans in de vijver |
| Vuilophoping | Vooral bovenaan in de lava | Mogelijk onderaan in de lava |
| Onderhoud | Regelmatig oppervlaktevuil verwijderen | Aandacht voor waterverdeling en verstoppingen |
Downflow heeft als voordeel dat het oppervlaktewater voortdurend wordt afgeroomd en de pomp uit het zicht blijft. Daar staat tegenover dat het opgevangen vuil in de filterzone terechtkomt, waardoor regelmatig onderhoud nodig is.
Bij upflow ontbreekt dit natuurlijke skimmereffect. Bovendien is een goede waterverdeling onder de lava bijzonder belangrijk. Vooral bij drainagebuizen kunnen interne verstoppingen de doorstroming verstoren en dode zones veroorzaken.
De beste keuze hangt daarom niet alleen af van de stromingsrichting, maar ook van de opbouw van de filterzone en de manier waarop het systeem later gereinigd kan worden.
Waarop letten bij de aanleg van een natuurlijke zwemvijver?
De keuze tussen downflow en upflow maak je het best al tijdens het ontwerp van de zwemvijver. Niet alleen de stromingsrichting is belangrijk, maar ook de vorm van de filterzone, de plaatsing van de pomp en de manier waarop het water onder de lava wordt verdeeld.
Door de installatie vooraf goed uit te denken, kunnen de juiste doorvoeren en leidingen meteen in de constructie worden verwerkt. Zo blijft de vijvertechniek netjes uit het zicht, zonder storende pompen of leidingen in de zwemvijver.
Daarnaast zijn er hybride en slimmere filteropstellingen mogelijk, eventueel met extra mechanische voorfiltering. Daarbij wordt vuil al uit het water verwijderd voordat het de natuurlijke filterzone bereikt. Hierdoor kan de lava zich voornamelijk richten op de biologische waterzuivering, met minder vuilophoping en een kleinere kans op dichtslibben.
Bij Koifarm Fournier kijken we daarom verder dan alleen downflow of upflow. Een doordacht ontwerp combineert een goede waterzuivering met onzichtbaar weggewerkte techniek en eenvoudig onderhoud op lange termijn.