Lava, vijversubstraat of zeoliet: wat kies je voor je natuurlijke vijverfilter?
Door Stan Fournier
Lava en vijversubstraat worden gebruikt als bodembedekking in bepaalde vijvers en als filtermateriaal in biologische filters en natuurlijke plantenfilters met waterplanten.
Beide bieden een oppervlak waarop nuttige bacteriën zich kunnen vestigen en bijdragen aan de biologische zuivering van het vijverwater. Toch zijn er verschillen in kleur, gewicht, structuur, porositeit en korrelgrootte.
Of deze materialen ook een meerwaarde bieden voor de vijver, hangt af van het type vijver, de aanwezige vissen, de gebruikte filtertechniek en de manier waarop ze worden toegepast. Niet iedere vijver heeft immers substraat op de bodem nodig.
Bovendien is de benaming niet altijd even duidelijk. Lava en vijversubstraat worden als afzonderlijke producten verkocht, terwijl lava zelf ook een substraat is.
Wat zijn de werkelijke verschillen tussen lava, vijversubstraat en zeoliet? Wanneer zijn deze materialen nuttig en waar let je op bij je keuze? We bekijken hun eigenschappen en toepassingen.
Wat is vijversubstraat?
Substraat is een verzamelnaam voor materialen die in een vijver worden gebruikt als bodembedekking of als drager voor nuttige bacteriën in een biologische filter of natuurlijke plantenfilter.
Lava en vijversubstraat worden in de vijverhandel als afzonderlijke producten aangeboden, hoewel lava technisch gezien ook een substraat is. Lava is een vulkanisch gesteente, terwijl producten die als vijversubstraat worden verkocht uit verschillende materialen kunnen bestaan.
Onder de naam vijversubstraat worden onder andere geëxpandeerde kleikorrels, puimsteen en andere vulkanische gesteenten verkocht. Deze producten zijn doorgaans licht van kleur en worden veelal aangeboden in een korrelgrootte van 8–16 mm.
Ook het gewicht verschilt per materiaal. Sommige vijversubstraten zijn zo licht dat de korrels aanvankelijk blijven drijven. Wanneer de poriën zich met water vullen, kunnen ze alsnog zinken.
De samenstelling, structuur en porositeit bepalen mee hoeveel oppervlak beschikbaar is voor nuttige bacteriën. De korrelgrootte beïnvloedt dan weer hoe gemakkelijk het water tussen de korrels kan doorstromen.
Lava: een veelzijdig natuurlijk filtermateriaal
Lava is een natuurlijk vulkanisch gesteente met een ruwe, poreuze structuur en een donkerbruine kleur. Het is verkrijgbaar in verschillende korrelgroottes, waardoor het voor uiteenlopende toepassingen in de vijver gebruikt kan worden.
Lava kan in bepaalde vijvers als bodembedekking worden gebruikt, maar is vooral interessant als filtermateriaal in biologische filters, grote lavafilters en natuurlijke plantenfilters. Het ruwe oppervlak biedt plaats aan nuttige bacteriën die bijdragen aan de biologische zuivering van het vijverwater.
De korrelgrootte bepaalt mee hoe gemakkelijk het water tussen de stenen kan stromen. Fijne lava laat minder water door en kan sneller dichtslibben. Daarom is lava met een kleine korrelgrootte minder geschikt voor compacte kamerfilters, waar een goede doorstroming belangrijk is.
In grote lavafilters en natuurlijke plantenfilters worden verschillende korrelgroottes gecombineerd. Onderaan komt grove lava, zodat het water gemakkelijk kan doorstromen en de kans op verstoppingen en slecht doorstroomde zones kleiner wordt. Bovenaan komt fijnere lava, waarin filterende waterplanten goed kunnen wortelen en zich uitstekend kunnen ontwikkelen.
Vijversubstraat: puimsteen en geëxpandeerde kleikorrels
Vijversubstraat wordt in verschillende uitvoeringen verkocht. Veel producten bestaan uit puimsteen, geëxpandeerde kleikorrels zoals Argex, of andere vulkanische gesteenten. In tegenstelling tot de donkerbruine lava zijn deze substraten doorgaans lichter van kleur.
Puimsteen is een licht, poreus vulkanisch gesteente. Geëxpandeerde kleikorrels worden gemaakt door klei op hoge temperatuur te verhitten. Beide materialen bieden oppervlak waarop nuttige bacteriën zich kunnen vestigen, maar verschillen in gewicht en poriënstructuur.
Vijversubstraat is vooral verkrijgbaar in een korrelgrootte van 8–16 mm. Daardoor kan het gebruikt worden als bodembedekking, als filtermateriaal en in natuurlijke plantenfilters waarin waterplanten kunnen wortelen.
Een aandachtspunt is het lage gewicht van bepaalde producten. Sommige korrels blijven aanvankelijk drijven en zinken pas wanneer hun poriën zich voldoende met water hebben gevuld.
Net als bij lava kan vuil zich tussen de korrels ophopen. De korrelgrootte en de doorstroming blijven daarom belangrijk, zeker wanneer het substraat als filterbed wordt gebruikt.
Zeoliet: een filtermateriaal met een extra eigenschap
Zeoliet is een natuurlijk mineraal met een poreuze structuur. Net als lava en andere vijversubstraten biedt het oppervlak waarop nuttige bacteriën zich kunnen vestigen.
Het verschil is dat bepaalde soorten zeoliet ook ammonium uit het vijverwater kunnen binden. Dit gebeurt door ionenuitwisseling. De opnamecapaciteit is echter beperkt en hangt onder andere af van het type zeoliet en de samenstelling van het water. Wanneer de beschikbare bindingsplaatsen verzadigd raken, neemt deze werking af. Zeoliet is daarom geen permanente oplossing voor een te hoge ammoniumbelasting.
Zeoliet kan als bodembedekking of als filtermateriaal worden gebruikt. Het vervult daarbij grotendeels dezelfde functie als lava en vijversubstraat, met de binding van ammonium als aanvullende eigenschap. Het vervangt echter geen goed werkende biologische filter.
Hoe dragen lava en vijversubstraat bij aan de biologische zuivering?
Lava en vijversubstraat zuiveren het vijverwater niet zelf. Het zijn de nuttige bacteriën die zich op het materiaal vestigen en voor de biologische zuivering zorgen.
Deze bacteriën hechten zich aan de stenen en helpen bij de afbraak van organisch afval en de omzetting van afvalstoffen in het vijverwater.
De structuur en porositeit van het materiaal bepalen mee hoeveel oppervlak beschikbaar is voor de bacteriën.
Ook een goede doorstroming is belangrijk. Het vijverwater moet de bacteriën kunnen bereiken en voldoende zuurstof aanvoeren. Wanneer vuil zich tussen de korrels ophoopt, kan de doorstroming verminderen en werkt de filter minder goed.
Een goede biologische filter hangt dus niet alleen af van het gekozen materiaal, maar ook van de doorstroming en de hoeveelheid vuil die in de filter terechtkomt.
Heeft iedere vijver lava of vijversubstraat nodig?
Nee. Niet iedere vijver heeft lava, vijversubstraat of zeoliet nodig. De meerwaarde hangt af van het type vijver, de visbezetting en de aanwezige filterinstallatie.
Een vijver met een goed werkende externe biologische filter heeft doorgaans geen extra substraat op de bodem nodig. De nuttige bacteriën die afvalstoffen omzetten, kunnen zich immers al vestigen op het filtermateriaal in de filterinstallatie. Wanneer de filter voldoende capaciteit heeft en goed wordt onderhouden, kan deze de biologische zuivering verzorgen.
Voor koivijvers raden we losse lava of vijversubstraat op de bodem doorgaans af. Koi produceren relatief veel afval en woelen voortdurend over de bodem. Tussen de stenen kunnen uitwerpselen, voerresten en ander organisch vuil zich ophopen. Dit vuil is moeilijk volledig te verwijderen en kan de ontwikkeling van ongewenste bacteriën en andere micro-organismen bevorderen.
Een gladde, goed afvoerbare vijverbodem met een bodemdrain maakt het eenvoudiger om vuil snel naar de mechanische filtering af te voeren. Zo voorkom je dat organisch materiaal langdurig in de vijver achterblijft.
Bij natuurlijke vijvers en plantenfilters ligt dat anders. Daar kunnen lava en vijversubstraat een nuttige functie vervullen als wortelmedium voor waterplanten en als drager voor nuttige bacteriën. Ook hier blijven een goede doorstroming, een doordachte opbouw en het beperken van vuilophoping belangrijk.
Het gaat dus niet alleen om welk substraat je kiest, maar vooral om de vraag of jouw vijver überhaupt substraat nodig heeft en waar je het toepast.
Kunnen lava en vijversubstraat dichtslibben?
Ja. Zowel lava als vijversubstraat kunnen na verloop van tijd dichtslibben. Bladeren, afgestorven plantenresten, visuitwerpselen en fijne vuildeeltjes kunnen zich tussen de korrels ophopen.
Vooral bij kleinere korrelgroottes kan dat problemen veroorzaken. De ruimtes tussen de stenen raken geleidelijk verstopt, waardoor het water minder gemakkelijk door het filterbed stroomt. Hierdoor kunnen slecht doorstroomde zones ontstaan en vermindert de biologische filterwerking.
Daarom is een goede filteropbouw belangrijk. In grote lavafilters en natuurlijke plantenfilters wordt onderaan grover materiaal gebruikt om de doorstroming te bevorderen. Ook helpt het om zoveel mogelijk grof vuil te verwijderen voordat het in het filterbed terechtkomt.
Geen enkel substraat is volledig onderhoudsvrij. Door de ophoping van vuil te beperken, blijft de filter langer goed functioneren.
Ondersteun de biologische werking met vijverbacteriën
In een vijver zijn verschillende soorten nuttige bacteriën actief, elk met hun eigen functie. Sommige bacteriën ondersteunen de stikstofcyclus door ammonium om te zetten naar nitriet en vervolgens nitraat. Andere bacteriën helpen bij de afbraak van dood organisch materiaal, zoals plantenresten, visuitwerpselen en slib.
Vooral die laatste groep is interessant bij lavafilters en natuurlijke plantenfilters. Organisch vuil kan zich namelijk tussen de korrels ophopen en op termijn de doorstroming belemmeren. Bacteriën die dit afbreekbare vuil helpen verminderen, dragen bij aan een langdurig goede werking van het filterbed.
Met gerichte vijverbacteriën kun je deze biologische processen ondersteunen. Bij Koifarm vind je hiervoor onder andere BactoKing BioClear en Sludge Remover, die bedoeld zijn om de afbraak van organische vervuiling en slib te ondersteunen.
Bekijk ons assortiment BactoKing vijverbacteriën.
Bacteriën helpen bij het afbreken van organisch materiaal, maar vervangen geen goede doorstroming of het verwijderen van grote hoeveelheden opgehoopt vuil.
Wat kies je voor je vijver: lava, vijversubstraat of zeoliet?
Lava en vijversubstraat vervullen grotendeels dezelfde functie. Beide bieden een oppervlak voor nuttige bacteriën en kunnen gebruikt worden als bodembedekking, in biologische filters en in natuurlijke plantenfilters met waterplanten.
Lava is doorgaans de voordeligste keuze. Het is donkerbruin van kleur en verkrijgbaar in verschillende korrelgroottes. Vooral voor grote lavafilters is dat interessant, omdat je grovere lava onderaan kunt combineren met fijnere lava bovenaan.
Vijversubstraat is meestal duurder en lichter van kleur. Het wordt vooral aangeboden in een korrelgrootte van 8–16 mm. Afhankelijk van de samenstelling kan het lichter zijn dan lava. Sommige geëxpandeerde kleikorrels blijven aanvankelijk zelfs drijven.
Je kunt beide materialen ook combineren. Zo kun je onderaan grove lava gebruiken voor een goede doorstroming en bovenaan een laag vijversubstraat aanbrengen waarin filterende waterplanten kunnen wortelen. Let bij lichte substraten wel op dat de korrels voldoende stabiel blijven liggen.
Zeoliet is vooral interessant wanneer je naast een aanhechtingsoppervlak voor bacteriën ook gebruik wilt maken van de mogelijkheid om ammonium te binden. Die werking is echter beperkt en afhankelijk van de waterwaarden. Daarom wordt zeoliet eerder voor specifieke toepassingen gebruikt dan als algemene vervanging van lava of vijversubstraat.
De keuze hangt in de eerste plaats af van het type vijver en de toepassing. Voor grote natuurlijke plantenfilters is lava vaak een praktische en betaalbare oplossing. Vijversubstraat kan eveneens geschikt zijn, bijvoorbeeld wanneer je een lichtere kleur wenst of een ander materiaal voor de beworteling van waterplanten zoekt. Ook een combinatie van beide materialen is mogelijk, zolang de opbouw en doorstroming goed zijn afgestemd op de filterinstallatie.
Bij Koifarm Fournier helpen we je graag om het juiste materiaal te kiezen voor jouw vijver of filter.