De 10 beste filterplanten voor zwemvijvers, lavafilters en substraatfilters
Door Stan Fournier
Een goed beplante filterzone is niet alleen mooi om naar te kijken, maar kan ook een belangrijke bijdrage leveren aan de natuurlijke zuivering van vijverwater. Vooral in zwemvijvers en lavafilters worden waterplanten gebruikt om voedingsstoffen op te nemen en de biologische werking van het filterbed te ondersteunen.
Niet iedere waterplant is daarvoor even geschikt. Sommige soorten groeien krachtig en ontwikkelen een uitgebreid wortelstelsel, terwijl andere vooral interessant zijn vanwege hun bloemen, beperkte hoogte of natuurlijke uitstraling.
Door verschillende soorten te combineren, creëer je een gevarieerde plantenfilter die gedurende het groeiseizoen actief is en tegelijk aantrekkelijk blijft.
Welke waterplanten zijn het meest geschikt voor een lava- of substraatfilter? We bespreken tien interessante soorten en geven praktische tips voor de beplanting en het onderhoud van je filterzone.
Hoe helpen filterende waterplanten bij de zuivering van vijverwater?
In een natuurlijke plantenfilter werken waterplanten, nuttige bacteriën en filtermateriaal samen aan de biologische zuivering van het vijverwater.
De planten nemen via hun wortels voedingsstoffen op, waaronder stikstof en fosfor. Deze voedingsstoffen worden gebruikt voor de ontwikkeling van bladeren, stengels en wortels. Vooral tijdens de actieve groeiperiode kan die opname bijdragen aan het beperken van overtollige voedingsstoffen in het water.
Ook het wortelstelsel speelt een belangrijke rol. De wortels bieden extra aanhechtingsoppervlak voor micro-organismen die betrokken zijn bij de afbraak van organisch materiaal en de omzetting van afvalstoffen. Sommige moerasplanten kunnen bovendien zuurstof naar hun wortelzone transporteren, waardoor plaatselijk omstandigheden ontstaan die bepaalde biologische processen ondersteunen.
De planten zorgen echter niet alleen voor de waterzuivering. Ook de doorstroming, de filteropbouw en de bacteriën die zich op de lava of het vijversubstraat vestigen, zijn belangrijk.
Een goed functionerende plantenfilter is dus het resultaat van een samenwerking tussen verschillende natuurlijke processen.
De 10 beste filterplanten voor een lava- of substraatfilter
1. Gele lis (Iris pseudacorus)
Gele lis is een van de bekendste planten voor natuurlijke vijverfilters. Deze sterke moerasplant ontwikkelt stevige wortelstokken en een uitgebreid wortelstelsel, waardoor hij bijzonder interessant is voor grotere lavafilters en filterzones van zwemvijvers.
Tijdens het groeiseizoen vormt gele lis veel blad en neemt hij voedingsstoffen op voor zijn ontwikkeling. In het voorjaar verschijnen de opvallende gele bloemen, die ook een decoratieve meerwaarde bieden.
Gele lis groeit krachtig en kan zich na verloop van tijd flink uitbreiden. In kleinere filterzones is het daarom belangrijk om de planten regelmatig uit te dunnen, zodat andere soorten voldoende ruimte behouden.
Voor grotere filterzones is gele lis een uitstekende basisplant.
2. Snoekkruid (Pontederia cordata)
Snoekkruid is een aantrekkelijke moerasplant met frisgroene, hartvormige bladeren en opvallende blauwviolette bloemen in de zomer.
De plant ontwikkelt een stevig wortelstelsel en neemt tijdens de groei voedingsstoffen op uit het water. Daarmee is snoekkruid een interessante aanvulling op een natuurlijke plantenfilter.
In vergelijking met sommige zeer krachtige oeverplanten blijft snoekkruid doorgaans beter beheersbaar. Het groeit het liefst op een zonnige plaats met de wortels permanent in een natte zone.
Snoekkruid combineert een nuttige functie in de filterzone met een lange, opvallende bloei.
3. Kalmoes (Acorus calamus)
Kalmoes is een sterke moerasplant met lange, smalle bladeren en stevige, kruipende wortelstokken.
Door zijn wortelontwikkeling en bovengrondse groei is kalmoes geschikt voor grotere lava- en substraatfilters. De plant kan zich geleidelijk uitbreiden en vormt na verloop van tijd stevige pollen.
Kalmoes is vooral interessant als structurele beplanting. Hij brengt hoogte in de filterzone en combineert goed met bloeiende soorten zoals snoekkruid en gele lis.
Houd wel rekening met zijn groeikracht. In een compacte filterzone kunnen de wortelstokken na verloop van tijd veel ruimte innemen.
4. Dwerglisdodde (Typha minima)
Lisdoddes staan bekend om hun sterke groei en uitgebreide wortelstelsels. De grote soorten kunnen echter bijzonder krachtig uitbreiden en zijn daardoor minder geschikt voor kleinere lavafilters.
Daarom geven we voor compacte filterzones de voorkeur aan dwerglisdodde (Typha minima).
Deze kleinere soort heeft fijne, smalle bladeren en de typische bruine bloeiaren van lisdoddes. Door zijn beperktere hoogte past hij beter in een filterzone waar grote planten te dominant zouden worden.
Ook dwerglisdodde heeft voldoende ruimte en een geschikte, permanent vochtige wortelzone nodig. De plant is vooral interessant als aanvulling op andere moerasplanten.
5. Beekpunge (Veronica beccabunga)
Beekpunge is een laagblijvende, kruipende waterplant die goed groeit in ondiep water en voortdurend vochtige omstandigheden.
De plant vormt groene stengels die zich over het oppervlak uitbreiden en open ruimtes tussen grotere filterplanten kunnen opvullen. In het voorjaar en de zomer verschijnen kleine blauwe bloemen.
Door zijn lage groeiwijze is beekpunge bijzonder interessant voor de randen van een plantenfilter en tussen hogere soorten zoals gele lis en snoekkruid.
Beekpunge zorgt voor afwisseling in de beplanting en helpt om de filterzone op een natuurlijke manier dicht te laten groeien.
6. Japanse holpijp (Equisetum hyemale)
Japanse holpijp valt op door zijn rechte, groene stengels met donkere ringen. De plant behoudt ook tijdens de winter grotendeels zijn groene uitstraling.
Hij ontwikkelt ondergrondse wortelstokken en kan zich behoorlijk uitbreiden. Daardoor is holpijp geschikt voor een grotere filterzone, maar minder interessant wanneer je de wortelgroei moeilijk kunt beheersen.
Japanse holpijp wordt vooral gekozen vanwege zijn bijzondere vorm en wintergroene karakter. De plant zorgt voor structuur en hoogte, ook wanneer veel andere moerasplanten in de winter bovengronds afsterven.
In een lavafilter is het verstandig om de uitbreiding van de wortelstokken regelmatig te controleren.
7. Thalia (Thalia dealbata)
Thalia is een opvallende moerasplant met grote, decoratieve bladeren en lange bloemstengels. In een ruime zwemvijver of plantenfilter geeft deze plant een bijna tropische uitstraling.
Tijdens warme groeiseizoenen kan Thalia veel bovengrondse plantenmassa ontwikkelen. Daarmee neemt de plant ook voedingsstoffen op uit het water.
Thalia heeft echter voldoende ruimte, warmte en een zonnige standplaats nodig. Bovendien is de winterhardheid beperkter dan die van veel inheemse moerasplanten. In België kan bescherming tegen strenge vorst noodzakelijk zijn.
Daarom is Thalia vooral interessant als bijzondere aanvulling in grotere, beschutte filterzones en niet als enige basisbeplanting.
8. Watermunt (Mentha aquatica)
Watermunt is een sterke, aromatische moerasplant die zich via kruipende stengels en wortelstokken kan uitbreiden.
De plant groeit vlot in vochtige omstandigheden en vormt in de zomer lichtpaarse bloemen die aantrekkelijk zijn voor bijen en andere insecten.
Door zijn groeiwijze is watermunt geschikt om open ruimtes tussen grotere filterplanten op te vullen. Hij kan ook langs de randen van een lavafilter worden gebruikt.
Watermunt kan zich behoorlijk verspreiden. Regelmatig terugsnoeien helpt om de plant onder controle te houden en voorkomt dat hij kleinere soorten verdringt.
9. Zegge (Carex-soorten)
Zegges zijn grasachtige planten die goed passen in een natuurlijke filterzone. Afhankelijk van de soort ontwikkelen ze dichte pollen of kruipende wortelstokken.
Voor natte filterzones zijn vooral soorten interessant die goed bestand zijn tegen langdurig vochtige omstandigheden, zoals oeverzegge (Carex riparia).
Zegges vormen veel wortelmassa en kunnen daardoor een nuttige bijdrage leveren aan de beplanting van een lava- of substraatfilter.
Door hun smalle bladeren zorgen ze bovendien voor een natuurlijke overgang tussen hoge moerasplanten en lagere bodembedekkende soorten.
Let bij de keuze op de uiteindelijke hoogte en groeikracht, want niet iedere Carex-soort is geschikt voor dezelfde omstandigheden.
10. Grote kattenstaart (Lythrum salicaria)
Grote kattenstaart is een sterke, rijkbloeiende moerasplant die tijdens de zomer opvallende paarsroze bloemaren vormt.
De plant groeit goed op zonnige, vochtige plaatsen en ontwikkelt tijdens het groeiseizoen een behoorlijke hoeveelheid bladeren en stengels. Daarbij neemt hij voedingsstoffen op uit de wortelzone.
Grote kattenstaart is vooral interessant om kleur en biodiversiteit aan de filterzone toe te voegen. De bloemen trekken bijen, vlinders en andere insecten aan.
In combinatie met gele lis, snoekkruid en zegges ontstaat een gevarieerde beplanting met verschillende bloeiperiodes en groeivormen.
Andere waterplanten die geschikt kunnen zijn voor een filterzone
Niet iedere geschikte waterplant hoeft tot de belangrijkste filterplanten te behoren. Sommige soorten zijn vooral interessant vanwege hun bloemen, beperkte groeikracht of bijzondere uitstraling.
Zwanenbloem (Butomus umbellatus)
Zwanenbloem is een sierlijke waterplant met smalle bladeren en prachtige roze bloemschermen.
Hoewel de plant goed past in een natuurlijke filterzone, ontwikkelt hij zich niet in iedere lavafilter even gemakkelijk. De groei kan achterblijven wanneer de omstandigheden niet optimaal zijn of wanneer krachtigere planten te veel ruimte innemen.
Daarom gebruiken we zwanenbloem bij voorkeur als aanvullende beplanting, wanneer de basisplanten zich goed hebben gevestigd. Zo kun je de filterzone verder verfraaien zonder afhankelijk te zijn van de groei van deze soort.
Dotterbloem (Caltha palustris)
Dotterbloem is vooral geliefd vanwege zijn vroege, opvallende gele bloemen. Vaak begint hij al in het voorjaar te bloeien, wanneer veel andere moerasplanten nog nauwelijks ontwikkeld zijn.
De plant neemt tijdens de groei ook voedingsstoffen op, maar door zijn relatief beperkte plantenmassa is hij minder interessant als dragende filterplant.
Dotterbloem is vooral een mooie aanvulling voor ondiepe, voortdurend vochtige delen van de filterzone. Hij zorgt vroeg in het seizoen voor kleur en afwisseling.
Grote egelskop (Sparganium erectum)
Grote egelskop is een robuuste oeverplant met stevige bladeren en opvallende bolvormige bloeiwijzen.
De plant ontwikkelt een krachtig wortelstelsel en kan zich sterk uitbreiden. Daardoor is hij vooral geschikt voor ruime filterzones waarin voldoende plaats is voor zijn groei.
Voor kleine lavafilters kan grote egelskop te dominant worden. Regelmatig uitdunnen is dan noodzakelijk.
Kun je ook zuurstofplanten in een plantenfilter gebruiken?
Ja, maar dat hangt af van de opbouw van de filterzone.
Zuurstofplanten groeien grotendeels onder water en nemen eveneens voedingsstoffen op. Bij voldoende licht produceren ze tijdens de fotosynthese zuurstof, die aan het water kan worden afgegeven.
In een filterzone met voldoende waterdiepte en open water kunnen bepaalde zuurstofplanten daarom een nuttige aanvulling zijn.
In een ondiep lavafilter dat volledig met stenen is gevuld, zijn zuurstofplanten meestal minder praktisch. Ze hebben voldoende ruimte en licht nodig om zich onder water te ontwikkelen.
Zuurstofplanten zijn dus vooral interessant wanneer de plantenfilter ook een open, permanent onder water staand gedeelte heeft.
Kunnen waterlelies in een natuurlijke filterzone groeien?
Ook waterlelies kunnen een plaats krijgen in een natuurlijke filterzone, zolang er voldoende waterdiepte en ruimte beschikbaar zijn.
Hun drijvende bladeren zorgen voor schaduw en beperken plaatselijk de hoeveelheid zonlicht die het water bereikt. De bloemen geven de filterzone bovendien een mooie natuurlijke uitstraling.
Waterlelies zijn echter geen typische planten voor een ondiep, sterk doorstroomd lavafilter. Ze groeien beter in een rustig gedeelte met voldoende waterdiepte en ruimte voor hun wortelstokken.
Wanneer je een plantenfilter combineert met een diepere waterzone, kunnen waterlelies een aantrekkelijke aanvulling zijn.
Welke filterplanten kun je het beste combineren?
Een goed beplante filterzone bestaat bij voorkeur uit verschillende soorten met uiteenlopende groeivormen.
Krachtige moerasplanten zoals gele lis, kalmoes en geschikte zegges kunnen de basis vormen. Ze ontwikkelen veel wortelmassa en zorgen voor een stevige structuur in de beplanting.
Daar tussenin kun je bloeiende planten zoals snoekkruid, watermunt en grote kattenstaart gebruiken. Lagere soorten zoals beekpunge vullen open ruimtes op en zorgen voor een natuurlijke overgang.
Voor extra kleur en afwisseling kun je later zwanenbloem of dotterbloem toevoegen. In grotere filterzones bieden ook Thalia en andere opvallende soorten interessante mogelijkheden.
Het is niet noodzakelijk om alle tien de besproken planten te gebruiken. Een doordachte combinatie van enkele soorten die goed groeien onder de aanwezige omstandigheden, is vaak interessanter dan een grote verzameling planten die elkaar verdringen.
Hoe plant je filterplanten in lava of vijversubstraat?
In een lava- of substraatfilter worden moerasplanten doorgaans rechtstreeks in het filtermateriaal geplant, zonder gewone vijver- of potgrond.
De wortels groeien tussen de korrels en komen in contact met het water dat door de filterzone stroomt. Zo kunnen de planten voedingsstoffen opnemen en krijgen nuttige micro-organismen extra oppervlak om zich te vestigen.
Bij de aanleg is het belangrijk om rekening te houden met de waterstand, de korrelgrootte en de behoeften van de gekozen plantensoorten. Niet alle moerasplanten verdragen dezelfde waterdiepte.
Ook de doorstroming speelt een belangrijke rol. Wanneer het filterbed dichtslibt of wortelstelsels de waterverdeling belemmeren, kan de werking van de plantenfilter achteruitgaan.
Lees ook onze blog over de verschillen tussen lava, vijversubstraat en zeoliet om het geschikte filtermateriaal te kiezen.
Hoe onderhoud je filterende waterplanten?
Filterplanten hebben onderhoud nodig om gezond te blijven en te voorkomen dat de filterzone volledig dichtgroeit.
Tijdens het groeiseizoen kun je sterk uitbreidende soorten uitdunnen en planten die andere soorten verdringen terugknippen. Vooral gele lis, kalmoes, watermunt en grote egelskop kunnen na verloop van tijd veel ruimte innemen.
Verwijder ook afgestorven bladeren en plantenresten. Wanneer deze in het water achterblijven en afbreken, komen de eerder opgenomen voedingsstoffen gedeeltelijk opnieuw vrij.
Door plantenmateriaal te snoeien en uit de vijver te verwijderen, voer je daadwerkelijk een deel van de opgenomen voedingsstoffen af.
Controleer daarnaast regelmatig of het water nog goed door de filterzone stroomt. Een gezond plantenbestand is belangrijk, maar mag de doorstroming niet belemmeren.
Filterende waterplanten voor een zwemvijver: waar let je op?
Bij zwemvijvers vormt de plantenfilter vaak een belangrijk onderdeel van de natuurlijke waterzuivering. De beplanting draagt bij aan de opname van voedingsstoffen, terwijl micro-organismen in het filterbed betrokken zijn bij de biologische omzetting van afvalstoffen.
Toch hangt de werking van een zwemvijver niet alleen af van de gekozen planten. Ook de oppervlakte en opbouw van de filterzone, de circulatie, de mechanische vuilverwijdering en de belasting van het zwemwater zijn bepalend.
Een plantenfilter kan bijdragen aan helder en biologisch stabiel water, maar garandeert op zichzelf geen hygiënisch veilig zwemwater. Daarvoor zijn een goed ontworpen zuiveringssysteem, passend onderhoud en controle van de waterkwaliteit belangrijk.
Kies daarom niet uitsluitend voor planten met de mooiste bloemen of de krachtigste groei, maar voor een combinatie die past bij het volledige filtersysteem.
Welke filterplanten kies je voor jouw vijver?
Voor een lava- of substraatfilter zijn gele lis, snoekkruid, kalmoes en geschikte zegges interessante basisplanten. Ze combineren een goede wortelontwikkeling met een stevige groei.
Watermunt, beekpunge en grote kattenstaart zorgen voor afwisseling, terwijl soorten zoals dotterbloem en zwanenbloem vooral interessant zijn om de filterzone aantrekkelijker te maken.
Ook bijzondere planten zoals Japanse holpijp en Thalia kunnen een plaats krijgen, zolang je rekening houdt met hun groeikracht, ruimtebehoefte en winterhardheid.
De beste plantenfilter bestaat niet noodzakelijk uit de meeste soorten, maar uit een goed gekozen combinatie van planten die passen bij de beschikbare ruimte, waterstand en filteropbouw.
Bij Koifarm Fournier helpen we je graag met de keuze van geschikte waterplanten voor jouw zwemvijver, lavafilter of natuurlijke plantenfilter.