Plantenfilter voor je vijver: werking, aanleg en geschikte waterplanten
Door Stan Fournier

Een plantenfilter helpt om je vijverwater te zuiveren met behulp van waterplanten, filtermateriaal en nuttige bacteriën. Terwijl bacteriën afvalstoffen afbreken en omzetten, nemen waterplanten voedingsstoffen zoals nitraat en fosfaat op. Hierdoor blijven er minder voedingsstoffen beschikbaar voor algen en kan de waterkwaliteit verbeteren.
Een goed aangelegde plantenfilter is dan ook een waardevolle aanvulling op je vijver. Maar hoe werkt zo’n filter precies? Welke planten en filtermaterialen gebruik je en hoe zorg je voor een goede doorstroming?
Hoe werkt een plantenfilter?
Een plantenfilter, ook wel helofytenfilter genoemd, is een afzonderlijke filterzone waarin vijverwater langs of door de wortels van water- en moerasplanten stroomt. In het filtermateriaal en rond de plantenwortels ontwikkelen zich bacteriën die helpen bij de biologische waterzuivering.
De werking berust op drie natuurlijke processen.
1. Mechanische filtering: vuildeeltjes tegenhouden
Wanneer vijverwater door lavastenen of vijversubstraat stroomt, blijven een deel van de zwevende vuildeeltjes tussen het filtermateriaal achter.
Hierdoor kan de hoeveelheid zwevend vuil in het water afnemen. Het opgevangen vuil verdwijnt echter niet vanzelf. Een deel wordt biologisch afgebroken, terwijl ander materiaal zich als slib kan ophopen.
Daarom is het verstandig om grof vuil vooraf uit het water te verwijderen, bijvoorbeeld met een voorfilter of een bestaande mechanische vijverfilter. Zo voorkom je dat de plantenfilter te snel dichtslibt.
2. Biologische filtering: bacteriën verwerken afvalstoffen
Op lavastenen, vijversubstraat en plantenwortels ontwikkelen zich bacteriën en andere micro-organismen.
Sommige micro-organismen breken organisch materiaal af. Daarbij kunnen onder andere ammonium en andere opgeloste stoffen vrijkomen.
Onder zuurstofrijke omstandigheden zetten nitrificerende bacteriën ammonium om in nitriet en vervolgens in nitraat. Vooral in vijvers met vissen is dit proces belangrijk, omdat ammoniak en nitriet schadelijk kunnen zijn voor de vissen.
Voor een goede biologische werking zijn voldoende zuurstof, geschikt hechtingsoppervlak en een stabiele waterdoorstroming belangrijk.
3. Waterplanten nemen voedingsstoffen op
Waterplanten gebruiken voedingsstoffen uit het water om bladeren, stengels en wortels te vormen. Vooral stikstofverbindingen en fosfaat spelen hierbij een belangrijke rol.
Door deze voedingsstoffen op te nemen, kunnen waterplanten de hoeveelheid beschikbare voeding voor algen verminderen.
Hoeveel voedingsstoffen een plantenfilter daadwerkelijk verwijdert, hangt onder andere af van de plantensoorten, groeisnelheid, watertemperatuur en hoeveelheid beschikbare voedingsstoffen.
Belangrijk: voedingsstoffen die in de planten zijn opgeslagen, verdwijnen pas definitief uit de vijver wanneer je overtollige plantendelen verwijdert. Laat je afgestorven planten in het water verteren, dan kan een deel van die voedingsstoffen opnieuw vrijkomen.
Welke planten zijn geschikt voor een plantenfilter?
Niet elke waterplant is even geschikt voor een plantenfilter. We kiezen bij voorkeur soorten die goed groeien in nat substraat, een stevig wortelstelsel ontwikkelen en voldoende voedingsstoffen opnemen.
De volgende moerasplanten zijn interessante keuzes.
Gele lis – Iris pseudacorus
Gele lis is een van de bekendste planten voor plantenfilters. Deze krachtige moerasplant ontwikkelt een uitgebreid wortelstelsel en kan tijdens het groeiseizoen veel biomassa vormen.
Door de sterke groei kan gele lis aanzienlijke hoeveelheden voedingsstoffen opnemen. Houd wel rekening met de uiteindelijke omvang en geef de plant voldoende ruimte.
Kalmoes – Acorus calamus
Kalmoes is een stevige moerasplant met lange, smalle bladeren en een goed ontwikkeld wortelstelsel.
De plant groeit goed op natte standplaatsen en is geschikt voor plantenfilters waarin de wortels voortdurend toegang hebben tot water.
Snoekkruid – Pontederia cordata
Snoekkruid is een decoratieve moerasplant met opvallende paarse bloemen.
Tijdens het groeiseizoen neemt de plant voedingsstoffen op en zorgt hij tegelijk voor kleur in de plantenfilter. Snoekkruid groeit bij voorkeur op een zonnige tot licht beschaduwde plaats.
Watermunt – Mentha aquatica
Watermunt is een sterk groeiende moerasplant die zich via uitlopers kan uitbreiden.
De plant is geschikt voor natte groeiplaatsen en kan helpen om voedingsstoffen op te nemen. Door de sterke groei is regelmatig uitdunnen soms nodig.
Beekpunge – Veronica beccabunga
Beekpunge is een laagblijvende moerasplant die goed groeit op natte plaatsen.
Dankzij de kruipende groeiwijze is deze soort geschikt om ruimte tussen grotere moerasplanten op te vullen.
Japanse holpijp – Equisetum japonicum
Japanse holpijp heeft rechtopstaande, groene stengels en geeft een plantenfilter een strakke uitstraling.
De plant verspreidt zich via wortelstokken en kan na verloop van tijd veel ruimte innemen. Controleer daarom regelmatig de wortelgroei.
Combineer verschillende soorten
Een combinatie van krachtige groeiers en kleinere moerasplanten zorgt voor een gevarieerde beplanting.
Kies de planten niet uitsluitend op basis van hun uiterlijk. Houd ook rekening met de beschikbare ruimte, zonlicht, wortelgroei en de mogelijkheid om de planten later te onderhouden.
Lava, vijversubstraat of zeoliet: welk filtermateriaal gebruik je?
Het filtermateriaal vormt een belangrijk onderdeel van de plantenfilter. Het ondersteunt de wortels, biedt hechtingsoppervlak voor bacteriën en beïnvloedt de waterdoorstroming.
Lavastenen
Lavastenen worden veel gebruikt in plantenfilters vanwege hun ruwe, poreuze structuur.
Het materiaal biedt hechtingsoppervlak voor bacteriën en houdt, afhankelijk van de korrelgrootte en doorstroming, een deel van de zwevende vuildeeltjes tegen.
Lavastenen zijn bovendien geschikt om moerasplanten rechtstreeks in te plaatsen.
Kies een korrelgrootte die voldoende ruimte laat voor de waterdoorstroming. Te fijn materiaal kan sneller dichtslibben, terwijl zeer grof materiaal minder fijn vuil tegenhoudt.
Spoel de lavastenen voor gebruik grondig om stof en losse deeltjes te verwijderen.
Vijversubstraat
Ook geschikt vijversubstraat kan worden gebruikt als groeimedium voor waterplanten.
De eigenschappen verschillen echter per product. Let daarom op de korrelgrootte, samenstelling en geschiktheid voor gebruik in een doorstroomde plantenfilter.
Gebruik bij voorkeur een mineraal substraat dat geen ongewenste hoeveelheden voedingsstoffen aan het vijverwater afgeeft.
Zeoliet
Zeoliet is een mineraal met een bijzondere eigenschap: het kan ammoniumionen uit zoet water binden via ionenuitwisseling.
Dit kan nuttig zijn bij een tijdelijk verhoogde ammoniumbelasting. De opnamecapaciteit is echter beperkt en neemt af naarmate het materiaal verzadigd raakt.
Zeoliet is daarom geen vervanging voor een goed werkende biologische vijverfilter.
Voor een plantenfilter waarin vooral de ontwikkeling van nuttige bacteriën en de groei van waterplanten centraal staan, zijn lava of geschikt vijversubstraat doorgaans de meest logische basis.
Hoe leg je een plantenfilter aan?
Een plantenfilter kan worden gebouwd als afzonderlijke filterzone naast de vijver of als een compacte filterbak met waterplanten.
De belangrijkste aandachtspunten zijn de wateraanvoer, de verdeling van het water en de mogelijkheid om het filtermateriaal te onderhouden.
Kies een geschikte plaats
Plaats de plantenfilter zo dat het water gemakkelijk vanuit de vijver of bestaande filterinstallatie kan worden aangevoerd.
Zorg voor een stevige, stabiele ondergrond die het gewicht van de gevulde filter kan dragen.
Een plantenfilter met waterval wordt doorgaans aan de vijverrand geplaatst, zodat het water rechtstreeks terug in de vijver kan stromen.
Houd ook rekening met voldoende zonlicht voor de gekozen waterplanten.
Zorg voor een goede waterverdeling
Bij een plantenfilter met opwaartse doorstroming wordt het water onderaan aangevoerd.
Via een verdeelruimte of leidingensysteem verspreidt het water zich over de bodem van de filter. Vervolgens stroomt het omhoog door het filtermateriaal en langs de plantenwortels.
Deze opstelling kan zorgen voor een goede benutting van het beschikbare filtermateriaal, op voorwaarde dat het water niet grotendeels langs de vulling kan stromen.
Een gelijkmatige waterverdeling is belangrijk om te voorkomen dat bepaalde zones nauwelijks worden doorstroomd.
Voorzie voldoende doorstroming
De juiste doorstroming hangt af van de afmetingen, de constructie, het filtermateriaal en het doel van de plantenfilter.
Een te hoog debiet kan leiden tot onvoldoende contacttijd, opstuwing of overstroming. Een te laag debiet kan de waterverdeling en zuurstofvoorziening beperken.
Er bestaat daarom geen universeel ideaal debiet voor iedere plantenfilter.
Houd bij de keuze van een vijverpomp rekening met de werkelijke capaciteit op de benodigde opvoerhoogte, inclusief weerstand door leidingen en bochten.
Plaats de waterplanten
Verwijder voorzichtig de potgrond van de wortels voordat je de planten in de filter plaatst.
Spoel de wortels schoon en zet de planten rechtstreeks in goed gespoelde lavastenen of geschikt vijversubstraat.
Gewone potgrond is minder geschikt omdat deze organisch materiaal en voedingsstoffen aan het water kan afgeven.
Geef de planten voldoende ruimte om te groeien en controleer of de wortels de waterdoorstroming niet blokkeren.
Kan een plantenfilter een gewone vijverfilter vervangen?
Dat hangt sterk af van het type vijver.
Bij een natuurvijver met weinig of geen vissen kan een goed ontworpen plantenfilter een belangrijk deel van de waterzuivering verzorgen. De benodigde capaciteit hangt af van de vijverbelasting en de verdere inrichting.
Bij een koivijver ligt dat anders.
Koi produceren relatief veel afvalstoffen. Een betrouwbare mechanische filtering en voldoende biologische filtercapaciteit zijn daarom noodzakelijk om organisch vuil, ammonium en nitriet onder controle te houden.
Een plantenfilter kan hier een waardevolle aanvulling zijn, vooral voor de opname van voedingsstoffen en extra biologische filtering.
Een interessante oplossing is om de plantenfilter aan te sluiten op de uitstroom van de bestaande vijverfilter. Het water is dan al grotendeels ontdaan van zwevend vuil voordat het de plantenfilter bereikt. Hierdoor wordt de kans op dichtslibben kleiner en kunnen de planten en bacteriën hun aanvullende rol vervullen.
Bij een zwaartekrachtgevoede doorstroomfilter moet je wel rekening houden met het beschikbare hoogteverschil en de leidingdiameter. Een verkeerde aansluiting kan de waterafvoer belemmeren.
Helpt een plantenfilter tegen algen?
Ja, een goed functionerende plantenfilter kan helpen om algengroei te beperken.
Algen hebben, net als waterplanten, licht en voedingsstoffen nodig. Wanneer waterplanten actief groeien, nemen ze een deel van de beschikbare stikstofverbindingen en fosfaat op.
Hierdoor kan de voedingsstoffenconcentratie dalen en krijgen algen minder kansen om zich sterk te ontwikkelen.
Een plantenfilter is echter geen garantie op een volledig algenvrije vijver. Algengroei wordt ook beïnvloed door zonlicht, visbezetting, voerhoeveelheid, organische belasting en de bestaande waterkwaliteit.
Bovendien nemen waterplanten tijdens koude periodes veel minder voedingsstoffen op dan tijdens het groeiseizoen.
Vooral bij koivijvers met een hoge visbezetting moet een plantenfilter daarom worden beschouwd als aanvulling op een goed gedimensioneerde filterinstallatie.
Hoe onderhoud je een plantenfilter?
Een goed ontworpen plantenfilter vraagt doorgaans weinig dagelijks onderhoud, maar is niet volledig onderhoudsvrij.
Tijdens het groeiseizoen controleer je de plantengroei en verwijder je overtollige of afgestorven plantendelen.
Controleer ook regelmatig of de waterdoorstroming gelijkmatig blijft en of er geen slibophoping ontstaat.
Wanneer het filtermateriaal sterk vervuild raakt, kan een gedeeltelijke reiniging nodig zijn. Reinig niet onnodig al het biologische filtermateriaal tegelijk, omdat je daarmee de aanwezige bacteriecultuur kunt verstoren.
In het najaar verwijder je afgestorven plantendelen voordat ze in het water verteren.
Tijdens vorstperiodes is extra aandacht nodig bij plantenfilters met een waterval. IJsvorming kan de afvoer belemmeren en ertoe leiden dat water buiten de vijver terechtkomt.
Iris plantenfilter: een compacte plantenfilter met waterval
Wil je een plantenfilter toevoegen zonder zelf een volledige filterconstructie te bouwen? Dan is de Iris plantenfilter met waterval een interessante oplossing.
Deze strak afgewerkte plantenfilter is vervaardigd uit HDPE van 8 mm dik en wordt aan de rand van de vijver geplaatst.
De verhoogde plantenmanden maken het mogelijk om het water onderaan aan te voeren en door de plantenfilter te laten stromen. Lavastenen of vijversubstraat bieden ruimte voor nuttige bacteriën, terwijl de waterplanten voedingsstoffen opnemen.
Via de geïntegreerde waterval stroomt het water terug in de vijver.
De Iris plantenfilter kan worden aangesloten op een aparte vijverpomp, maar is ook bijzonder interessant als aanvullende filtering op de uitstroom van een bestaande vijverfilter.
Bekijk de verschillende modellen Iris plantenfilters en kies de uitvoering die bij jouw vijverinstallatie past.
Een plantenfilter als aanvulling op een gezonde vijver
Een plantenfilter combineert biologische waterzuivering met de opname van voedingsstoffen door waterplanten. Daarmee kan hij helpen om de waterkwaliteit te ondersteunen en de omstandigheden voor overmatige algengroei te beperken.
Het resultaat hangt vooral af van een goede aanleg, voldoende doorstroming, geschikte planten en regelmatig onderhoud.
Bij Koifarm Fournier werken we sinds 1991 met vijvers, koi en vijvertechniek. Heb je vragen over het aanleggen van een plantenfilter of wil je weten hoe je deze het best combineert met je bestaande filterinstallatie? We helpen je graag met praktisch advies.